Το κολλαγόνο δε χρειάζεται μόνο να παράγεται. Χρειάζεται και να προστατεύεται. Το κολλαγόνο αποτελεί τη σημαντικότερη δομική πρωτεΐνη του ανθρώπινου σώματος και είναι υπεύθυνο για τη στήριξη του δέρματος, των αρθρώσεων, των οστών, των αγγείων και των συνδέσμων. Με την πάροδο του χρόνου, η ποιότητα και η ποσότητά του μειώνονται, οδηγώντας σε απώλεια ελαστικότητας και αντοχής των ιστών. Τα OPCs (Oligomeric Proanthocyanidins) έχουν μελετηθεί εκτενώς για τη σχέση τους με το κολλαγόνο και την ικανότητά τους να προστατεύουν και να υποστηρίζουν τη δομή του μέσω πολλαπλών βιολογικών μηχανισμών.
Με μια ματιά
Τα OPCs είναι φυσικές πολυφαινόλες που προέρχονται κυρίως από τους σπόρους σταφυλιού. Τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ότι προστατεύουν το κολλαγόνο κυρίως μέσω της αντιοξειδωτικής τους δράσης, της ρύθμισης των MMPs και της υποστήριξης της δομικής ακεραιότητας του συνδετικού ιστού.
Τι είναι τα OPCs και ποιος ο ρόλος τους για το κολλαγόνο;
Οι ολιγομερείς προανθοκυανιδίνες (OPCs) ανήκουν στην οικογένεια των φλαβονοειδών και αποτελούν μία από τις πιο μελετημένες κατηγορίες φυτικών πολυφαινολών.
Στη φύση συναντώνται σε αρκετές τροφές, όμως οι υψηλότερες συγκεντρώσεις βρίσκονται:
- στους σπόρους σταφυλιού
- στον φλοιό του πεύκου
- στα κράνμπερι
- στο κακάο
- στα μήλα
Το ενδιαφέρον των ερευνητών δεν οφείλεται μόνο στην αντιοξειδωτική τους δράση. Τα OPCs εμφανίζουν ιδιαίτερη συγγένεια με πρωτεΐνες του εξωκυττάριου στρώματος (extracellular matrix, ECM), όπως το κολλαγόνο και η ελαστίνη, γεγονός που εξηγεί γιατί μελετώνται εκτενώς για τη διατήρηση του συνδετικού ιστού, την υγεία του δέρματος και την αγγειακή λειτουργία.
Πώς είναι δομημένο το κολλαγόνο;
Το κολλαγόνο δεν είναι μια απλή πρωτεΐνη. Αποτελείται από τρεις πολυπεπτιδικές αλυσίδες που σχηματίζουν τη χαρακτηριστική τριπλή έλικα (triple helix), μια δομή που του προσδίδει υψηλή μηχανική αντοχή και ελαστικότητα.
Η σταθερότητα αυτής της δομής βασίζεται σε δύο κύριους μηχανισμούς:
- τις γέφυρες υδρογόνου, που συγκρατούν σταθερή την τριπλή έλικα,
- τον φυσιολογικό διαμοριακό επιχιασμό (cross-linking), δηλαδή τους χημικούς δεσμούς που συνδέουν διαφορετικά μόρια κολλαγόνου μεταξύ τους και δημιουργούν ένα ανθεκτικό τρισδιάστατο δίκτυο.
Μπορείτε να το φανταστείτε σαν ένα σχοινί: η αντοχή του δεν εξαρτάται μόνο από το πάχος του, αλλά και από το πόσο καλά είναι πλεγμένες μεταξύ τους οι ίνες του. Αντίστοιχα, η ανθεκτικότητα του κολλαγόνου δεν καθορίζεται μόνο από την ποσότητά του, αλλά και από τη σωστή οργάνωση και σταθερότητα της δομής του.
Όταν οι φυσιολογικοί αυτοί μηχανισμοί διαταράσσονται, η τριπλή έλικα γίνεται λιγότερο σταθερή, οι ίνες χάνουν μέρος της μηχανικής τους αντοχής και ο συνδετικός ιστός γίνεται πιο ευάλωτος στη φθορά.
Γιατί το κολλαγόνο φθείρεται;
Υπάρχει ένας λόγος που δύο άνθρωποι της ίδιας ηλικίας μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετική εικόνα δέρματος. Δεν είναι μόνο το πόσο κολλαγόνο παράγει ο οργανισμός τους. Είναι και το πόσο γρήγορα το χάνει.
Φανταστείτε δύο κουβάδες που γεμίζουν με τον ίδιο ρυθμό. Αν όμως ο ένας έχει μια μικρή τρύπα στη βάση του, σε λίγες ώρες θα περιέχει πολύ λιγότερο νερό.
Η απώλεια κολλαγόνου και η σταδιακή αποδυνάμωση του συνδετικού ιστού δεν οφείλονται αποκλειστικά στην ηλικία. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για το αποτέλεσμα πολλών παραγόντων που δρουν ταυτόχρονα:
- μειωμένη δραστηριότητα των ινοβλαστών, δηλαδή των κυττάρων που παράγουν κολλαγόνο
- αυξημένο οξειδωτικό στρες
- χρόνια φλεγμονή χαμηλού βαθμού
- υπεριώδης ακτινοβολία (UV)
- κάπνισμα
- ενεργοποίηση ενζύμων που αποδομούν το κολλαγόνο
- αυξημένα επίπεδα σακχάρου με συσσώρευση προϊόντων γλυκοζυλίωσης (AGEs), τα οποία κάνουν τις ίνες πιο άκαμπτες και λιγότερο λειτουργικές.
Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο λιγότερο κολλαγόνο. Είναι και κολλαγόνο χαμηλότερης ποιότητας. Σαν ένα σκοινί που με τα χρόνια φθείρεται: μπορεί να εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά χάνει σταδιακά την αντοχή και την ελαστικότητά του.
Αυτός είναι ο λόγος που η σύγχρονη έρευνα στρέφεται ολοένα και περισσότερο στην προστασία του υπάρχοντος κολλαγόνου, πέρα από την απλή ενίσχυση της παραγωγής του.
Πώς λειτουργούν τα OPCs για το κολλαγόνο και την προστασία του
Αν τα OPCs δεν «χτίζουν» νέο κολλαγόνο, τότε γιατί απασχολούν τόσο έντονα την επιστημονική κοινότητα; Η απάντηση βρίσκεται στους μηχανισμούς της καθημερινής φθοράς.
Οι περισσότερες προκλινικές μελέτες δείχνουν ότι οι προανθοκυανιδίνες δεν δρουν μέσω ενός μόνο μηχανισμού. Αντίθετα, φαίνεται ότι επηρεάζουν πολλαπλές διεργασίες που σχετίζονται με τη διατήρηση του κολλαγόνου και του συνδετικού ιστού. Οι σημαντικότεροι από αυτούς συνοψίζονται παρακάτω.
1. Προστασία από οξειδωτικό στρες και διατήρηση της δομικής ακεραιότητας
Οι ελεύθερες ρίζες (Reactive Oxygen Species – ROS) αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που επιταχύνουν την αποδόμηση του κολλαγόνου. Η υπερβολική παραγωγή τους αποτελεί βασικό μηχανισμό της φωτογήρανσης του δέρματος, καθώς προκαλεί οξειδωτικές βλάβες στους ινοβλάστες, ενεργοποιεί ένζυμα που αποδομούν το κολλαγόνο και διαταράσσει τη σταθερότητα της χαρακτηριστικής τριπλής έλικας.
Οι ολιγομερείς προανθοκυανιδίνες (OPCs) παρουσιάζουν ισχυρή αντιοξειδωτική δράση και μπορούν να εξουδετερώνουν μέρος αυτών των ελευθέρων ριζών, συμβάλλοντας στη διατήρηση ενός ευνοϊκότερου κυτταρικού περιβάλλοντος. Με τον τρόπο αυτό υποστηρίζουν έμμεσα τη σταθερότητα των γεφυρών υδρογόνου και των φυσιολογικών διαμοριακών αλληλεπιδράσεων που διατηρούν την τριπλή έλικα και το τρισδιάστατο δίκτυο του κολλαγόνου.
Με απλά λόγια, τα OPCs δε δημιουργούν νέο κολλαγόνο, αλλά συμβάλλουν στην προστασία της φυσιολογικής δομής του από μηχανισμούς που επιταχύνουν τη φθορά του.
2. Ρύθμιση των MMPs
Το κολλαγόνο ανανεώνεται συνεχώς. Για να συμβεί αυτό, ο οργανισμός χρησιμοποιεί μια ομάδα ενζύμων που ονομάζονται μεταλλοπρωτεϊνάσες της εξωκυττάριας θεμέλιας ουσίας (Matrix Metalloproteinases – MMPs).
Οι μεταλλοπρωτεϊνάσες (MMPs) λειτουργούν σαν συνεργείο κατεδάφισης. Υπό φυσιολογικές συνθήκες απομακρύνουν παλιές ή κατεστραμμένες ίνες κολλαγόνου ώστε να δημιουργηθούν καινούριες. Όταν όμως ενεργοποιηθούν υπερβολικά —για παράδειγμα μετά από χρόνια έκθεση στον ήλιο— το συνεργείο αρχίζει να γκρεμίζει περισσότερα από όσα χρειάζεται. Έτσι, επιταχύνουν σημαντικά την καταστροφή του κολλαγόνου τύπου Ι και ΙΙΙ.
Προκλινικές και εργαστηριακές μελέτες δείχνουν ότι οι προανθοκυανιδίνες μπορεί να συμβάλλουν στη ρύθμιση της δραστηριότητας ορισμένων MMPs, περιορίζοντας έτσι έναν από τους βασικούς μηχανισμούς φθοράς του κολλαγόνου.
3. Υποστήριξη των ινοβλαστών και του εξωκυττάριου στρώματος
Το κολλαγόνο αποτελεί βασικό δομικό συστατικό του εξωκυττάριου στρώματος (extracellular matrix, ECM), ενός πολύπλοκου δικτύου που παρέχει μηχανική στήριξη στους ιστούς και ρυθμίζει την επικοινωνία μεταξύ των κυττάρων.
Όπως η αντοχή ενός σχοινιού δεν εξαρτάται μόνο από το πάχος του αλλά και από το πόσο καλά είναι πλεγμένες οι ίνες του, έτσι και η ανθεκτικότητα του κολλαγόνου εξαρτάται από τη σωστή οργάνωση και διατήρηση του τρισδιάστατου δικτύου του.
Πειραματικές μελέτες δείχνουν ότι τα OPCs μπορούν να αλληλεπιδρούν με πρωτεΐνες του εξωκυττάριου στρώματος, ευνοώντας ισχυρότερες διαμοριακές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ινών κολλαγόνου. Παράλληλα, σε κυτταρικά μοντέλα φαίνεται ότι προστατεύουν τους ινοβλάστες από οξειδωτικές βλάβες και υποστηρίζουν τη φυσιολογική τους λειτουργία, συμβάλλοντας έτσι στη διατήρηση της εξωκυττάριας θεμέλιας ουσίας.
4. Υποστήριξη της μικροκυκλοφορίας
Οι ινοβλάστες, τα κύτταρα που παράγουν κολλαγόνο, χρειάζονται συνεχή παροχή οξυγόνου και θρεπτικών συστατικών για να λειτουργήσουν φυσιολογικά.
Η καλή μικροκυκλοφορία εξασφαλίζει ότι στους ιστούς φτάνουν επαρκείς ποσότητες αμινοξέων, βιταμίνης C, χαλκού και άλλων παραγόντων που συμμετέχουν στη φυσιολογική σύνθεση του κολλαγόνου.
Τα OPCs έχουν μελετηθεί εκτενώς για την επίδρασή τους στην αγγειακή λειτουργία και στη διατήρηση της φυσιολογικής διαπερατότητας των τριχοειδών αγγείων. Ένας ιστός που τρέφεται σωστά έχει περισσότερες πιθανότητες να διατηρήσει τη φυσιολογική του δομή από έναν ιστό που βρίσκεται διαρκώς υπό μεταβολική επιβάρυνση.
5. Δημιουργία λιγότερο φλεγμονώδους μικροπεριβάλλοντος
Η χρόνια φλεγμονή χαμηλού βαθμού σχετίζεται άμεσα με τη γήρανση του δέρματος και του συνδετικού ιστού.
Οι προανθοκυανιδίνες φαίνεται ότι επηρεάζουν μονοπάτια όπως το NF-κB και την παραγωγή ορισμένων προφλεγμονωδών κυτταροκινών. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται ένα μικροπεριβάλλον λιγότερο επιβαρυντικό για το κολλαγόνο.
OPCs, κολλαγόνο και φωτογήρανση
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πεδία έρευνας αφορά την προστασία από τη φωτογήρανση.
Η υπεριώδης ακτινοβολία:
- αυξάνει την παραγωγή ROS
- ενεργοποιεί τις MMPs
- προκαλεί αποδιοργάνωση των ινών κολλαγόνου
Τα OPCs φαίνεται ότι επηρεάζουν και τους τρεις αυτούς μηχανισμούς. Αυτό δεν σημαίνει ότι αντικαθιστούν το αντηλιακό. Η καθημερινή φωτοπροστασία παραμένει η σημαντικότερη στρατηγική πρόληψης της απώλειας κολλαγόνου.
Τα OPCs μπορούν να θεωρηθούν μια συμπληρωματική διατροφική προσέγγιση και όχι εναλλακτική της προστασίας από την ηλιακή ακτινοβολία.
Myth vs Fact
| Μύθος | Τι δείχνει η επιστήμη |
| Τα OPCs αυξάνουν άμεσα την παραγωγή κολλαγόνου. | Τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ότι ο κύριος ρόλος τους είναι η προστασία του υπάρχοντος κολλαγόνου και η υποστήριξη μηχανισμών που σχετίζονται με τη διατήρησή του. |
| Όσο περισσότερα cross-links υπάρχουν, τόσο καλύτερο είναι το κολλαγόνο. | Ο φυσιολογικός επιχιασμός είναι απαραίτητος. Αντίθετα, ο παθολογικός επιχιασμός από προϊόντα γλυκοζυλίωσης (AGEs) κάνει το κολλαγόνο πιο άκαμπτο και λιγότερο λειτουργικό. |
Γιατί έχει σημασία η ποιότητα των OPCs στο κολλαγόνο
Δεν είναι όμως όλα τα συμπληρώματα OPCs ίδια. Η επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι η προέλευση και η τυποποίηση του εκχυλίσματος έχουν ιδιαίτερη σημασία. Εάν αναζητάτε ένα συμπλήρωμα με OPCs για κολλαγόνο, αξίζει να δώσετε ιδιαίτερη προσοχή όχι μόνο στη συνολική ποσότητα του εκχυλίσματος, αλλά και στην ποιότητα της πρώτης ύλης, την τυποποίηση και την περιεκτικότητά του σε βιοδραστικές προανθοκυανιδίνες. Οι παράγοντες αυτοί διασφαλίζουν ότι κάθε δόση παρέχει σταθερή ποσότητα των βιοδραστικών συστατικών, γεγονός που αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη συνεπή βιολογική τους δράση.
Το Beyond Grape Seed® περιέχει τα Masquelier’s® OPCs, ένα τυποποιημένο εκχύλισμα από σπόρους σταφυλιού που έχει χρησιμοποιηθεί εκτενώς σε πειραματικές και κλινικές μελέτες για τις βιολογικές ιδιότητες των προανθοκυανιδινών. Η σύνθεσή του συμπληρώνεται από τυποποιημένα εκχυλίσματα κράνμπερι (cranberry) και μύρτιλου (bilberry), τα οποία αποτελούν φυσικές πηγές πολυφαινολών και άλλων βιοδραστικών φυτοχημικών συστατικών. Ο συνδυασμός αυτών των τυποποιημένων φυτικών εκχυλισμάτων εξασφαλίζει σταθερή σύσταση και συμβάλλει στη συνολική αντιοξειδωτική υποστήριξη του οργανισμού.
Η λήψη του Beyond Grape Seed®, που περιέχει Masquelier’s® OPCs σε συνδυασμό με τυποποιημένα εκχυλίσματα κράνμπερι και μύρτιλου, μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας συνολικής στρατηγικής για την υποστήριξη της υγείας του συνδετικού ιστού και τη διατήρηση της δομικής ακεραιότητας του κολλαγόνου.
Συμπέρασμα
Για πολλά χρόνια η συζήτηση επικεντρωνόταν αποκλειστικά στην παραγωγή κολλαγόνου. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η διατήρησή του είναι εξίσου σημαντική. Τελικά, το κολλαγόνο δεν χρειάζεται μόνο να παράγεται· χρειάζεται και να προστατεύεται.
Οι ερευνητές γνωρίζουν ότι η κατάσταση του συνδετικού ιστού δεν εξαρτάται μόνο από το πόσο κολλαγόνο συνθέτει ο οργανισμός, αλλά και από το πόσο γρήγορα το αποδομεί.
Με άλλα λόγια, η εξίσωση έχει δύο πλευρές:
– την παραγωγή
– και την προστασία
Τα OPCs φαίνεται να ανήκουν κυρίως στη δεύτερη κατηγορία, υποστηρίζοντας μηχανισμούς που σχετίζονται με τη διατήρηση του κολλαγόνου και βρίσκονται στο επίκεντρο της έρευνας για το healthy aging. Αυτό που φαίνεται να κάνουν είναι να υποστηρίζουν ένα βιολογικό περιβάλλον όπου το υπάρχον κολλαγόνο είναι λιγότερο εκτεθειμένο στους μηχανισμούς που οδηγούν στη φθορά του.
Με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα, τα OPCs για κολλαγόνο αποτελούν μια διατροφική προσέγγιση που εστιάζει κυρίως στην προστασία και τη διατήρηση του υπάρχοντος κολλαγόνου και όχι στην άμεση αύξηση της παραγωγής του.
Βιβλιογραφία
1.Masquelier J, Dumon MC, Dumas J. Stabilisation du collagène par les oligomères procyanidoliques. Acta Therapeutica. 1981;7:101–105
2.Weseler AR, Bast A. et al. (2017). Masquelier’s grape seed extract: from basic flavonoid research to a well-characterized food supplement with health benefits. Nutrition Journal, 16:5.
3. Ricard-Blum S.
The collagen family. Cold Spring Harb Perspect Biol. 2011;3(1
-Θεμελιώδες review για τη δομή, τους τύπους και τη βιολογία του κολλαγόνου.
4. Shoulders MD, Raines RT.
Collagen structure and stability. Annu Rev Biochem. 2009;78:929–958.
– Η καλύτερη αναφορά για την τριπλή έλικα, τις γέφυρες υδρογόνου και τη σταθερότητα του κολλαγόνου.
5. Σελίδα-McCaw A, Ewald AJ, Werb Z.
Matrix metalloproteinases and the regulation of tissue remodelling. Nat Rev Mol Cell Biol. 2007;8(3):221–233.
Βασική αναφορά για τις MMPs και την αποδόμηση του κολλαγόνου.
6. Fisher GJ, Kang S, Varani J, et al.
Mechanisms of photoaging and chronological skin aging. Arch Dermatol. 2002;138(11):1462–1470. -Κλασική εργασία για UV, ROS, MMPs και καταστροφή του κολλαγόνου.
7. Quan T, Fisher GJ.
Role of Age-Associated Alterations of the Dermal Extracellular Matrix Microenvironment in Human Skin Aging. Gerontology. 2015;61(5):427–434.
Εξηγεί τον ρόλο του ECM και των ινοβλαστών στη γήρανση.
8. Terra X, Valls J, Vitrac X, et al.
Grape-seed procyanidins act as anti-inflammatory agents through inhibition of NF-κB signaling. J Agric Food Chem. 2007;55(11):4357–4365.
Υποστηρίζει την αντοφλεγμονώδη δράση.
9. Foshati S, Rouhani MH, Amani R. (2021).
Για το οξειδωτικό στρες.
Συχνές ερωτήσεις
Οι μέχρι σήμερα μελέτες εστιάζουν κυρίως στην προστασία του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο ανανεώνεται το κολλαγόνο και όχι στην άμεση αύξηση της παραγωγής του.
Οι σημαντικότερες πηγές είναι οι σπόροι σταφυλιού, τα κόκκινα σταφύλια, τα μύρτιλα, τα βατόμουρα, τα κράνμπερι, το κακάο και, σε μικρότερες ποσότητες, τα μήλα.
Ναι. Η βιταμίνη C είναι απαραίτητη για τη φυσιολογική σύνθεση του κολλαγόνου, ενώ τα OPCs μελετώνται για διαφορετικούς μηχανισμούς που σχετίζονται με τη διατήρηση του συνδετικού ιστού.
Ναι. Οι μέχρι σήμερα μελέτες δείχνουν ότι τα OPCs για κολλαγόνο συμβάλλουν κυρίως στην προστασία και τη διατήρηση του υπάρχοντος κολλαγόνου, περιορίζοντας μηχανισμούς που σχετίζονται με την αποδόμησή του.
Προτιμήστε ένα συμπλήρωμα με τυποποιημένο εκχύλισμα OPCs που προέρχεται από αξιόπιστη πρώτη ύλη και έχει χρησιμοποιηθεί σε επιστημονικές μελέτες. Η ποιότητα και η τυποποίηση του εκχυλίσματος είναι σημαντικότερες από τη συνολική ποσότητα που αναγράφεται στην ετικέτα.
Τα OPCs μπορούν να λαμβάνονται οποιαδήποτε στιγμή της ημέρας. Συνήθως προτείνεται η λήψη τους με άδειο στομάχι ή μαζί με ένα φρούτο. Το σημαντικότερο, όμως, είναι η καθημερινή και σταθερή λήψη τους.
